وسيله بازگشت احتمالى به گناه از بين برود ، ( چنين چيزى ممكن است ، حتّى با تصميم جدّى فعلى ) بنابراين ؛ آن يك حالت عارضى است و بر عهدهء ماست كه كوشش و تلاش خودمان را براى اصلاح تكرار كنيم ، بدون اين‌كه هرگز نااميد شويم و خداى سبحان مىفرمايد : « وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ . » « 1 » و مىفرمايد : « قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ . » « 2 » ، و مىفرمايد : « وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ . » « 3 » ، و احاديث صراحت بيشترى دراين‌باره دارند ، بايد اين گفتگويى را كه در حديث قدسى وارد شده است ، بخوانيم : « شيطان گفت : قسم به عزّت و جلالت اى پروردگار ، همواره بندگانت را گمراه مىكنم تا وقتى كه روح در بدنشان است ، خداوند فرمود : به عزّت و جلالم سوگند ، تا وقتى كه آنها از من طلب آمرزش كنند ، من هم آنها را مىبخشم . » « 4 » ولى در چه صورتى توبه تجسّم و تحقّق يابد ، به همان معناى مركّبى كه ترسيم كرديم ، زيرا توبه چيزى جز پاداش اصلاحى براى ما به وجود نمىآورد كه شرع مقدّس آن را از ما خواسته است ، آيا يك پاداش اخلاقى و اجر و ثواب نيز ايجاد مىكند ، بر اثر موضعى كه گرفته‌ايم ، ما آن را در خود مىبينيم ! آرى ، اين پاداش اخلاقى مقدّم بر جزاى تكليفى است كه بر ما فرض نمىشود ، مگر اين‌كه

--> ( 1 ) - انفال ( 8 ) آيهء 33 : خداوند آنها را مجازات نخواهد كرد ، درحالىكه استغفار كنند . ( 2 ) - زمر ( 39 ) آيه‌هاى 53 و 54 : به آنها بگو : اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده‌ايد ، از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همهء گناهان را مىآمرزد ، زيرا كه او آمرزنده و مهربان است و به درگاه پروردگارتان بازگرديد و در برابر او تسليم شويد ( فرمانش را پذيرا باشيد ) . ( 3 ) - شورا ( 42 ) آيهء 25 : و گناهان را مىبخشد ، و آنچه را انجام مىدهيد ، مىداند . ( 4 ) - ر ك : مسند احمد از طريق ابو سعيد خدرى با اين عبارت : « پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : ابليس گفت : پروردگارا ! من فرزندان آدم را همواره گمراه مىسازم تا روح در بدن دارند ، فرمود : خداى عز و جل مىفرمايد : من همچنان تا وقتى كه از من درخواست آمرزش كنند ، ايشان را مىآمرزم » . ر ك : تفسير قرطبى : 10 / 27 ؛ تفسير ابن كثير : 1 / 408 ؛ فيض القدير : 351 المستدرك على الصّحيحين : 4 / 290 ، حديث 7672 ؛ مسند احمد : 3 / 29 ، حديث 11255 ، مسند ابو يعلى : 2 / 530 ، حديث 1399 ؛ التّرغيب و التّرهيب : 2 / 309 ، حديث 2500 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 3 / 199 ، حديث 199 .